Utytułowany champion może zostać ojcem, choć nigdy nie spotkał matki swoich dzieci, która mieszka na innym kontynencie. A także wtedy, kiedy już nie żyje. Zapłodnienie pokonujące ograniczenia czasu i przestrzeni jest możliwe dzięki rozwojowi technik inseminacyjnych stosowanych w weterynarii. Wraz z ich dostępnością pojawiły się banki psiego nasienia.

Bank psiego nasienia w warszawskiej Falenicy jest filią amerykańskiej sieci banków ICSB (International Canine Semen Bank) w Oregonie. i powstał w 2001 roku z inicjatywy lekarza weterynarii Roberta Marczaka, współtwórcy Weterynaryjnego Banku Krwi im. Milusia. ICSB oprócz Stanów Zjednoczonych ma przedstawicielstwa w Brazylii, Japonii, Kanadzie, Polsce, a od niedawna również na Węgrzech. Przystępując do zorganizowanej sieci banków nasienia, dr Robert Marczak mógł skorzystać z doświadczenia i wiedzy lekarzy weterynarii, którzy od dawna zajmują się sztucznym zapłodnieniem psów. Jednocześnie zobowiązuje to do utrzymania wysokiego standardu wykonywanych usług i prowadzenia szczegółowej dokumentacji. W ciągu dziewięciu lat funkcjonowania banku dr. Marczakowi udało się znakomicie opanować technikę sztucznego zapłodnienia metodą operacyjną, zgłębić tajniki niezwykle trudnej metody inseminacji przez szyjkę macicy i dopracować szczegóły logistyczne całego przedsięwzięcia. Z usług banku korzystają nie tylko polscy hodowcy. Do pobrania nasienia i inseminacji przywożono psy z Czech, Węgier, Rosji, Szwecji i Serbii. Mrożone nasienie wielokrotnie i z sukcesem było wysyłane do Stanów Zjednoczonych, południowej Afryki i krajów europejskich: Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Norwegii i Szwecji. Do Polski importowano je z USA, a także z Australii, Belgii, Holandii, Finlandii i Francji.

Krok w nowoczesność
Inseminacja mrożonym nasieniem ma kilka zalet, jednak najistotniejsza wydaje się możliwość pokonania bariery, jaką są znaczne odległości dzielące dwa psy. Dzięki tej metodzie kryje się sukę w Polsce psem mieszkającym na drugim końcu świata bez konieczności odbycia z nią dalekiej podróży. Koszt sprowadzenia nasienia psa z Australii jest duży, lecz znacznie niższy niż podróżowanie z suką na ten odległy kontynent (nie mówiąc o konieczności poddania jej kilkumiesięcznej kwarantannie na granicy). Możliwość zamrożenia ejakulatu stanowi kuszącą perspektywę nieśmiertelności materiału genetycznego, gdyż nie ma ograniczeń czasowych dotyczących przechowywania go. W Stanach Zjednoczonych kilka lat temu urodziły się szczenięta owczarka niemieckiego z nasienia zamrożonego 35 lat wcześniej! Zamrożenie nasienia reproduktora pozwala na wykorzystanie jego potencjału nawet wówczas, gdy możliwy jest bliski kontakt suki i psa, ale z różnych powodów nie będzie możliwe krycie naturalne. Aktualne przepisy Związku Kynologicznego w Polsce nie wymagają zgody na inseminację, pozostawiając właścicielowi decyzję o doborze najlepszego materiału hodowlanego i sposobu zapłodnienia.

Badania przed inseminacją
W ramach działania banku dr Marczak nie tylko zajmuje się pozyskiwaniem i przechowywaniem nasienia, ale również wykonuje pełen zakres zabiegów służących wspomaganiu zapłodnienia. W zależności od sytuacji może być potrzebna pomoc przy kryciu naturalnym lub inseminacja świeżym, schłodzonym czy mrożonym nasieniem. W każdym wypadku istotna jest hormonalna gotowość suki, inaczej prawdopodobieństwo zajścia w ciążę znacznie maleje. Jest to szczególnie ważne przy użyciu nasienia mrożonego. W położnictwie weterynaryjnym coraz powszechniej jako wskaźnik owulacji wykorzystywany jest poziom progesteronu we krwi. Dostępne są testy owulacyjne oparte na immunoenzymatycznej metodzie ELISA (metoda jakościowa), które orientacyjnie wskazują fazę cyklu samicy. Bardziej precyzyjna i pożądana przed kryciem lub inseminacją jest metoda ilościowego oznaczania poziomu hormonu. Krew do badania pobierana jest zwykle po raz pierwszy w 6.-7. dniu cieczki. Wyjątek stanowi sytuacja, w której właściciel ma wątpliwości, kiedy suka rozpoczęła krwawienie; wówczas badanie powinno zostać wykonane niezwłocznie. Zależnie od poziomu progesteronu lekarz weterynarii podejmuje decyzję o kolejnym badaniu - najpierw co dwa dni. Kiedy progesteron osiągnie stężenie 2 ng/ ml w surowicy krwi, wykonuje się je codziennie, a za dzień owulacyjny przyjmuje się moment przekroczenia 5 ng/ml. W ciągu kolejnych dwóch dni komórki jajowe dojrzewają, osiągając gotowość do zapłodnienia. Przez następne trzy dni suka jest w najlepszym okresie do krycia lub sztucznego zapłodnienia.

Świeże nasienie
Inseminacja suki świeżym nasieniem jest stosowana w Polsce przez lekarzy weterynarii (i doświadczonych hodowców) od dawna i w tym względzie bank nasienia nie odgrywa zasadniczej roli. Ten sposób zapłodnienia stosuje się wówczas, gdy oba psy są na miejscu, lecz z różnych względów nie może dojść do kopulacji, np. suka jest zbyt agresywna w stosunku do samca i wtedy próby krycia naturalnego nie udają się. Nasienie psa powinno być pobrane do czystego, wolnego od detergentu pojemnika o temperaturze pokojowej, gdyż plemniki są bardzo wrażliwe na wszelkie czynniki niszczące (termiczne, chemiczne i inne). Dr Marczak stosuje do tego celu jednorazowe stożki z folii polietylenowej zakończone plastikową probówką. Jakość pobranego nasienia jest badana pod mikroskopem, a następnie kateterem zostaje ono podane suce dopochwowo (rzadziej domacicznie). Po zaaplikowaniu ejakulatu do pochwy trzeba przez około 10 minut przytrzymać jej tylne kończyny w górze, by ułatwić plemnikom ruch w kierunku macicy. Skuteczność prawidłowo wykonanego zabiegu jest równa kryciu naturalnemu (czyli ok. 80%). Przy unasienianiu świeżym ejakulatem (podobnie jak przy kryciu naturalnym) podpis właścicieli obu psów jest wystarczającym poświadczeniem prawdziwości danych w karcie kopulacji.

Schłodzone
Technika inseminacji nasieniem schłodzonym jest najczęściej wykorzystywana w sytuacjach, gdy zwierzęta hodowlane dzieli odległość, gdyż jest tańsza i mniej uciążliwa niż podróż. Podobnie jak w wypadku nasienia świeżego jakość pobranego przez lekarza weterynarii materiału jest sprawdzana pod mikroskopem. Ejakulat zostaje schłodzony do temperatury około 4µC po wcześniejszym rozcieńczeniu go w specjalnym płynie pełniącym funkcję ochronną i odżywczą dla plemników. Tak przygotowany materiał jest wysyłany w izolowanym pojemniku (termosie) utrzymującym prawidłową niską temperaturę przez cały okres transportu. Po podróży nasienie powinno zostać ponownie przebadane. Od momentu pobrania ejakulatu cała procedura nie powinna trwać dłużej niż 48 godzin, a najlepsze efekty uzyskuje się w ciągu doby. Wymaga to ogromnych umiejętności logistycznych i ogranicza wykorzystanie metody do niezbyt dużych odległości.

W polskich warunkach chłodzone nasienie z powodzeniem można eksportować do prawie wszystkich krajów europejskich, a także z nich importować (warunkiem jest, aby służby graniczne nie opóźniały transportu). Skuteczność metody również zbliżona jest do krycia naturalnego a Związek Kynologiczny wymaga (podobnie jak przy zapłodnieniu nasieniem mrożonym) potwierdzenia zgodności dokumentacji przez lekarza weterynarii dokonującego zabiegu.

Mrożone
Pobieranie ejakulatu do późniejszego zamrożenia przebiega identycznie jak w wypadku inseminacji świeżym czy schłodzonym nasieniem. Jakość wyjściowa badanego materiału musi być wysoka (nie może on zwierać więcej niż 30% nieprawidłowych plemników), gdyż skuteczność tej metody generalnie jest niższa. Zbadana próbka zakwalifikowana do mrożenia jest rozcieńczana w płynie o działaniu krioochronnym, a następnie dzielona na porcje i pakowana w postaci kulek (lub słomek) do specjalnych pojemników. Tak przygotowane nasienie zostaje dokładnie oznakowane i opisane, aby potem łatwo można było je zidentyfikować i odnaleźć. Pojemniki zostają zatopione w oparach ciekłego azotu (-196µC) w specjalnie przygotowanym do tego tanku. Właścicielem zamrożonego nasienia jest wyłącznie właściciel psa i tylko on może decydować, kiedy i w jaki sposób zostanie ono wykorzystane lub kiedy można je zutylizować. Każda decyzja musi zostać wyrażona pisemnie i jest włączana do dokumentacji. Podstawowy koszt pobrania nasienia (do 30 jednostek inseminacyjnych), oceny jego jakości, zamrożenia i przechowania przez rok wynosi według amerykańskiego cennika 295 dolarów.

Odmienność zabiegu
Mrożone nasienie zawsze powinno być umieszczone w macicy suki. Do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia, czy zapłodnienie zostanie przeprowadzone metodą chirurgiczną, czy przez wprowadzenie kateteru typu norweskiego przez pochwę do szyjki macicy. Metoda operacyjna daje możliwość pełnej wizualizacji całego zabiegu, jest łatwiejsza i wystarcza do niej tylko jedna dawka inseminacyjna. W trakcie oceny jakości nasienia w sali chirurgicznej suka przygotowywana jest do zabiegu laparotomii, czyli otworzenia powłok brzusznych. Niewielkie (ok. 5 cm) nacięcie wykonuje się mniej więcej nad rozwidleniem macicy. Po jej odsłonięciu do obu rogów macicy wprowadza się jałowym kateterem odpowiednią porcję nasienia. Zabieg przeprowadzany jest szybko, a nowoczesne leki znieczulające pozwalają na zmniejszenie ryzyka anestezjologicznego.

Przyszłość z probówki
Właściwe wykorzystanie banku psiego nasienia daje duże możliwości doskonalenia pracy hodowlanej, gdyż ułatwia pokonanie granic państw czy kontynentów. O tym, że istnieje taka potrzeba, niech świadczą liczby: dr Marczak przeprowadził już ponad 40 zabiegów inseminacji mrożonym nasieniem, z których urodziło się ponad 300 szczeniąt. Jako lekarz weterynarii, hodowca i właściciel psów rasowych każdego dnia stykam się z zaskakującymi sytuacjami. Wypadki komunikacyjne, zatrucia, nagłe choroby...

Z wielu powodów nieoczekiwanie możemy stracić wspaniałego psa, w którym pokładamy ogromne nadzieje hodowlane, dlatego warto wcześniej zabezpieczyć jego materiał rozrodczy w banku nasienia.

Dominika Borkowska-Bąkała,
lekarz weterynarii